چکیده فارسی:«آینده پژوهی»، هنر شکل دادن به آینده است؛ به آن شکل که آینده را می خواهیم. آینده شناسی از این منظر، دانش شناخت تغییرات است و شناخت آینده از حیاتی ترین علوم مورد نیاز هر انسانی است. در اسلام، «مهدویت»، قلب تپنده تحقیقات آینده محور، است و آینده پژوه مسلمان نمی تواند در تحقیقات خود از ظرفیت ها و آموزه های فرهنگ مهدوی بهره نبرد؛ اما این عرصه، دارای الزامات و بایسته های پژوهشی ویژه ای است. به نظر می رسد این بایسته ها در سه حوزه بایسته های نظری، مانند 1) مثبت اندیشی امیدوارانه؛ 2) نگاه کیفی به ظهور، نه کمی؛ بایسته های روشی، مانند 1) مکانیسم پیش بینی آینده؛ 2) حکومت طمانینه شرعی در فرایند و استنتاجات تحقیق و بایسته های تبلیغی، مانند 1) تبیین مبانی فکری و مواد معرفتی دکترین مهدویت و ارائه شاخصه های حق و باطل؛ 2) نمایاندن کارکردهای جامعه مهدوی قابل بررسی باشند که در این مقاله به بخشی از آن ها اشاره می شود. چکیده عربی:ان عملیة «الدراسات المستقبلیة» هی نوع من الفن المعاصر وتشکل فی مجموعها النظرة الصحیحة للمقتضیات وإرهاصات المستقبل وبلورة معالمه بشکل یجعلنا معه نتتوق الی الأسراع فی حلوله. ولاشک فإن معرفة المستقبل من هذه الزاویة یعنی الإلمام بالمتغیرات والإطلاع علی أهم العلوم وأکثرها تأثیرا وحاجة لکل إنسان. ولانبالغ إذا قلنا إن «المهدویة» فی الإسلام تشکل القلب النابض للتحقیقات والدراسات المستقبلیة المحوریة ولن تتمکن التحقیقات والدراسات الإسلامیة مهما کان مصدرها ومذهبها الأستغناء عن التعالیم المهدویة الثقافیة الغنیة وعدم الأستفادة من الإنطباعات والمعالم الواضحة التی حددتها لذلک المستقبل ولکن هذا المجال یمتلک الزامات ووظائف ومتبنیات تحقیقیة خاصة یمکن بحثها فی ثلاثة مجالات وهی الأول الوظائف والواجبات النظریة من قبیل: 1- التفکیر والتطلع الإیجابی التفائلی، 2- النظرة الکیفیة للظهور ولیس الکمیة والثانی الواجبات الأسلوبیة مثل 1- المعرفة السبقیة والتخمینیة للمستقبل، 2- وجود حکومة شرعیة مطمئنة فی تلک العملیة والأستنتاجات التی یحتویها التحقیق والثالث الواجبات والوظائف التبلیغیة من قبیل 1- تبیین الأسس والرؤی الفکریة والقواعد المعرفیة للأعتقادات والمبانی المهدویة وتقدیم المؤشرات ومعالم وخطوط الحق والباطل 2- إراءة وتجسید أداءات وسلوکیات المجتمع المهدویة التی یمکن دراستها حیث تم الإشارة فی هذه المقالة الی قسم منها.

چکیده فارسی: در نوشتار پیش رو، حوزه مهدویت پژوهی به عنوان دانش نوپا و مستقل با اصطلاح جدید به وسیله رشته آینده پژوهی مورد بررسی و مداقه قرار می گیرد. مقاله با ذکر مقدمه ای شروع و با بیان مفهوم شناسی واژگانی مانند: مهدویت پژوهی، آینده پژوهی و اصطلاح نامه شناسی ادامه پیدا می کند و سپس به تعیین قلمروی بحث پرداخته می شود. رسالت اصلی مقاله، پرداختن به حوزه مهدویت پژوهی به عنوان یک حوزه دانشی با نگرش گذشته پژوهی و آینده پژوهی است. بنابراین فرایند بحث به تبیین مهدویت پژوهی با دو رویکرد پسینی و پیشینی همت گماشته شده و در آخر، چشم انداز مهدویت پژوهی با دو نگرش اکتشافی و هنجاری، با رویکرد آینده پژوهی ترسیم می گردد. در نگرش اکتشافی، به گرایش و رشته بودن حوزه مهدویت پژوهی و در نگرش هنجاری، به میان رشته بودن مهدویت پژوهی به عنوان دانش مستقل اسلامی نظر داده می شود. چکیده عربی: فی هذا المقال نتناول ونتمعّن فی القضیة المهدویة بمثابة علم حدیث النشأة ومستقل بمصطلح جدید فی الدراسات المستقبلیة. ابتدأنا المقال بمقدمة ودراسة لغویة ومفهومیة عن المفردات نحو: الدراسة فی القضیة المهدویة، الدراسات المستقبلیة، معرفة موسوعات المصطلحات ثم حددنا نطاق البحث. نبغی فی هذا المقال دراسة القضیة المهدویة من منطلق قضیة معرفیة برؤیة الدراسة السابقة والمستقبلیة. لذا عملیة البحث تحاول تبیین دراسة القضیة المهدویة بالمعرفة البدیهیة و الإستدلالیة والماضی وفی آخر المطاف نرسم الأفق المعرفی لهذه القضیة الأساسیة بالإتجاهین الإمبریقی والمعیاری بمنظار الدراسات المستقبلیة. یشیر الإتجاه الإمبریقی الى أن صعید القضیة المهدویة هو حقل وإختصاص منفصل والإتجاه المعیاری یبین أنها من الحقول المتداخلة ویمثل علماً إسلامیاً مستقلاً.

چکیده فارسی:آینده پژوهی، حوزه نسبتا جدیدی است که به لحاظ گستردگی و تنوع حوزه های مرتبط، دستاوردهای بسیارمهمی برای کشورها و جوامع داشته؛ به گونه ای که امروزه به یکی از مهم ترین ابزارهای تصمیم سازی تبدیل شده است. هم اینک در این زمینه از سوی کشورهای قدرتمند به منظور کسب مزیت های رقابتی و سلطه بر جهان مطالعات گسترده ای صورت می گیرد. این رویداد، بر اهمیت دستیابی به رویکردهای توانمندتر در عرصه آینده پژوهی می افزاید. بی شک، منظومه فکری اسلام، بویژه منابع شیعی، برتر از هر مکتب فکری بشری، توان تبیین راهبردی ترین مسائل آینده اندیشانه را داراست. یکی از بسترهای متعالی در این منظومه، اندیشه مهدویت است. همان گونه که می دانیم، اعتقاد به منجی آخرالزمان، مطلوب بیش تر ادیان بوده؛ اما ظرفیت بهره مندی از آموزه های آینده نگرانه مبتنی بر وحی، جز در تشیع و آموزه های مهدویت، در توان دیگر نحله ها نیست. پس، جادارد در نظام آینده پژوهانه مهدویت بررسی های جامعی صورت گیرد. نوشتار حاضر بررسی تحلیلی جامعی است در زمینه مهدویت و کارکردهای آینده پژوهانه آن، مبتنی بر منابع معتبر شیعی. این پژوهش، در حیطه مباحث علم شناسی فلسفی مشتمل بر ابعاد پنج گانه «معرفت شناسی»، «روش شناسی»، «هستی شناسی»، «ارزش شناسی» و «نشانه شناسی» خواهد بود. همان گونه که نتایج تحقیق نشان خواهد داد، نظام معرفت شناختی آینده پژوهی، متضمن مفاهیم، روش ها و ابزارهایی است که برخی از آن ها برای مطالعات گسترده و فهم آموزه های الاهی و وحیانی مهدویت کاربرد مناسبی دارند. چکیده عربی:لایختلف إثنان بإن الدراسات المستقبلیة هی مجال وإختصاص جدید نسبیا وهو بلحاظ الأنتشار والتوسعة والتنوع فی المجالات المختلفة وذات الشأن یعد علما مهما للغایة بالنسبة الی البلدان والمجتمعات بشکل اصبح الیوم یشکل واحدا من أبرز وأهم الوسائل والالیات الفعالة فی إتخاذ القرارات ذات المنفعة وفی هذا الصدد نری ان الدول والبلدان القویة تقوم بتلک الدراسات وذلک لاجل الحصول علی مکاسب تنافسیة وبسط نفوذها وهیمنتها علی العالم. وایضا فإن هذه الدراسات لها القدرة والقابلیة علی تکثیر الرؤی والإتجاهات الفعالة والقویة وتعین البوصلة التی یمکن الحرکة علی ضوئها فی مجال الدراسات والأبحاث المستقبلیة.ومما لاشک فیه فإن المنظومة الفکریة الإسلامیة وخاصة الشیعیة هی الأبرز والأفضل من بین المذاهب الفکریة الإنسانیة ولها إمکانیة کبیرة وشواخص واضحة علی توضیح وتبیان الحقائق والمسائل المستقبلیة، وبالطبع فإن واحدة من تلک العقائد والحقائق المتعالیة فی هذه المنظومة هی العقیدة المهدویة وکما یعلم الجمیع فإن الأعتقاد بالمنقذ والمصلح فی آخر الزمان هو موضوع وعقیدة قد أتفقت علیه أکثر الأدیان والمذاهب ولکن القضایا والتعالیم والأمور المستقبلیة التی تعتمد علی مسالة الوحی لایؤمن بها الإ المذهب الشیعی والتعالیم المهدویة ومن هنا فإن المطلوب حصول دراسات معمقة وجامعة وشاملة فی المنظومة المهدویة المستقبلیة. واما المقالة هذه فهی بصدد القیام بدراسة تحلیلیة عامة فی مجال المهدویة ومیولاتها وعملها والأغراض التی یمکن تحقیقها من القیام بتلک الدراسات وذلک بالاستناد علی المصادر الشیعیة المعتبرة ویقع هذا البحث فی دائرة أبحاث علم المعرفة الفلسفیة ویشمل أبعاد خمسیة وهی «المعرفیة»، «الاسلوب المعرفی»، «المعرفة الوجودیة»، «المعرفة القیمیة»، «معرفة الأدلة والعلامات» وکما تظهر نتائج وثمارات التحقیق فإن المنظومة المعرفیة للدراسات المستقبلیة تتضمن مجموعة من المفاهیم والاسالیب والالیات والطرق التی تتناغم معها ولها استعمالات ومدخلیة مناسبة فی توسعة رقعة المطالعات والدراسات وکذلک فهم وإدراک التعالیم الإلهیة والمهدویة علی حقیقتها.

چکیده فارسی:امروزه، «آینده پژوهی»، به عنوان دانش شناخت و شکل دهی به آینده، جایگاه مهمی در دنیا پیدا کرده و به عرصه های مختلف زندگی انسان ها وارد شده است. آینده مطلوب، بر اساس آموزه های اکثر ادیان و مذاهب، در ظهور منجی قابل تحقق است و در اسلام، آموزه مهدویت به عنوان مهم ترین بعد آینده پژوهی قلمداد می شود. مقاله حاضر، با روش تحلیلی ـ توصیفی و با هدف تعمیق و تثبیت جایگاه آینده پژوهی دینی بر اساس آموزه مهدویت و بررسی نقش مهدویت در آینده پژوهی و شکل دهی به آینده مطلوب؛ نقش آینده پژوهی و کارکردهای فرهنگی اجتماعی آن، بویژه کارکرد وحدت امت اسلامی را، به عنوان یکی از مهم ترین کارکردهای این عرصه، در جهت زمینه سازی تحقق شرایط ظهور، پی جویی کرده و آینده جهان را بر اساس تبیینی که از آموزه مهدویت متبادر می شود، مورد کاوش قرار می دهد. بررسی های انجام شده حاکی از این است که وحدت اسلامی زمانی شکل می گیرد که افرادی با اهداف و آرمان های مشترک، رویکرد واحدی اتخاذ کنند. دستیابی به جامعه برتر و موعود ادیان و رسیدن به سعادت و کمال، آرمان تمام انسان های موحد است و این، زمانی محقق می شود که همه یکتاپرستان عدالت خواه، در صف واحدی قرار گرفته و با پیوستن به حکومت جهانی مهدوی، تحت رهبری موعود قرار گیرند. در نتیجه می توان گفت این آرمان مشترک، در سایه وحدت اسلامی به دست می آید. چکیده عربی:عرفت الیوم «الدراسات المستقبلیة» بإنها علم مستقل یتم من خلاله الإلمام والتعرف علی المعالم المستقبلیة، ومن هنا فقد أضحی یشکل نهجا مهما وعلما حیاتیا فی العالم المعاصر وتوجهت صوبه الأنظار ودخل فعلیا فی حیز مختلف المجالات الحیاتیة للإنسان.إن المستقبل المطلوب والذی تتأمله الإنسانیة وتتطلع إلیه بکل شغف وجاء ذکره فی مختلف تعالیم الأدیان والمذاهب یکمن تحققه فی ظل ظهور المنقذ والمصلح العالمی. وتشکل التعالیم المهدویة فی الدین الإسلامی الحنیف بعدا ذی أهمیة کبیرة بالنسبة الی الدراسات المستقبلیة وأرثا فکریا غنیا یعول علیه، وتبحث هذه المقالة وبالاسلوب التحلیلی – التوصیفی دور المهدویة فی الدراسات المستقبلیة وترسیمها المستقبل المطلوب ودور تلک الدراسات والثمرات والنتائج الثقافیة والإجتماعیة التی تتمخض عنها وخاصة نتائجها علی صعید مسألة الوحدة الإسلامیة – والتی هی بعنوان واحدة من النتائج المهمة فی هذا المجال – لاجل تهیئة الأرضیة المناسبة لتحقیق شروط ومناخات الظهور ومستقبل العالم علی اساس مابینته واوضحته تلک التعالیم وإمکانیة حصول التبادر منها، وقد أظهرت تلک الدراسات التی تناولتها المقالة بإن الوحدة الإسلامیة یمکن أن تتحقق بشکلها الواقعی عندما یشعر جمیع المسلمین بوجود أهداف وقواسم مشترکة تجمعهم ولهم رؤیة واحدة قائمة علی هدف مشترک وأما نیل المجتمع الإنسانی الأکمل والمطلوب وموعود الأدیان والوصول الی السعادة المنشودة والکمال والذی هو غایة جمیع الإنسانیة الموحدة فیتحقق عندما یتحد جمیع هؤلاء ویکونون فی صف واحد والالتحاق بالحکومة المهدویة العالمیة بقیادة المهدی الموعود (عج) وفی النتیجة یمکن القول بإن هذا الهدف المشترک یمکن الحصول علیه فی ظل ترسیخ عملیة الوحدة الإسلامیة.

چکیده فارسی:«آینده پژوهی» به عنوان یکی از حوزه های مطالعاتی، این رسالت را بر عهده دارد که مدیریت آینده جهان را ترسیم سازد. بر همین مبنا است که رهبران جوامع با در نظر گرفتن عوامل مختلف (ایده ها، آرزوها، فرصت ها، تهدیدها و استعدادها) و برای رسیدن و تعیین درست آینده، سندهایی را با عنوان «چشم انداز» تنظیم می کنند. بر این اساس، چشم انداز، بیان سازمان یافته ای است در مورد حرکت از حال به سوی آینده و از وضع موجود به وضع مطلوب. یکی از ضرورت های جامعه دینی ما تدوین سند چشم انداز فرهنگی بر اساس مهدویت است. نگاه مبتنی بر این باور، ضمن ارائه تصویری مطلوب و آرمانی و قابل دستیابی از ارزش ها و باورهای فراروی جامعه، بیانگر این نکته است که آینده ای مبتنی بر عدالت و حاکمیت توحید در سراسر جهان در انتظار ماست. سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران که متضمن چشم انداز فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران است؛ موعودگرایی و مهدویت را به طور شایسته و بایسته مورد توجه قرار نداده است که این کمبود را می توان با تدوین سند چشم انداز فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر مهدویت را جبران نمود.ترسیم مبانی مهدویت به عنوان چشم انداز فرهنگی، در واقع نویدبخش تحقق ارزش هایی است که با ظهور حضرت مهدی (عج) محقق می شود که اهم آن عبارتند از: کرامت آدمی و بازگشت به فطرت و پاک نهادی، آزادی واقعی، حاکمیت ارزش های اخلاقی، بالندگی عملی و ... در این جهت لازم است قرار فرهنگی در شهر مقدس قم شکل گرفته و عهده دار تدوین چشم انداز فرهنگی جمهوری اسلامی ایران گردد. چکیده عربی:مما لاشک فیه فإن «الدراسات المستقبلیة» تشکل واحدة من المجالات التحقیقیة والمعرفیة وأخذت علی عاتقها مسؤولیة ترسیم وتبیین المستقبل الذی سیؤول إلیه العالم، وعلی اساس هذه الرؤیة والإتجاه فقد قام قیادات المجتمعات ومن خلال الأخذ بنظر الإعتبار العوامل المختلفة (القناعات، الآمال، الفرص، التهدیدات، الإمکانیات) ولاجل الوصول ورسم صورة صحیحة عن المستقبل بتنظیم وثائق بعنوان «المرتقبات» وعلیه فإن تلک المرتقبات والتوقعات أصبحت هی بیان ومنحنی ومسیر منتظم للحرکة من الحال الی المستقبل ومن الوضع الموجود الی الوضع المطلوب. ومن الطبیعی فإن واحدة من الضروریات الأساسیة للمجتمع الدینی هی کتابة المرتقبات الثقافیة اعتمادا علی المهدویة. وبطبیعة الحال فإن الرؤیة التی تبتنی علی هذه العقیدة تقدم من جانب تصور وترسم صور مطلوبة مثالیة ومن الممکن تحققها والعمل به فی ظل المجتمع الفاضل وفی جانب آخر فهی توضح نقطة مفادها ان المستقبل الذی سیکون بإنتظارنا هو مستقبل قائم علی العدالة والحاکمیة التوحیدیة فی جمیع اصقاع المعمورة. وبالطبع فإن الرؤیة المستقبلیة للجمهوریة الأسلامیة الإیرانیة والتی تتضمن المرتقبات الثقافیة والسیاسیة والإجتماعیة والإقتصادیة لم تول أهمیة وعنایة خاصة لمسألة الموعودیة والمهدویة بالشکل المطلوب والمناسب ویمکن رفع هذه النقیصة بواسطة کتابة وثیقة للمرتقبات الثقافیة لها یکون اساسها ومرتکزها الرئیسی هو المهدویة. وفی الواقع فإن المرتقبات الثقافیة التی أعتمدت علی الأسس والقواعد المهدویة هی بارقة آمل وباعثة علی التفاؤل لتحقیق القیم المتعالیة وإنزالها علی أرض الواقع وتصبح حقیقة ملموسة وذلک بظهور موعود الإنسانیة وآملها الحقیقی الإمام المهدی (عج) ومن أهمها هی الکرامة الآدمیة والعودة الی الفطرة السلیمة والحریة الواقعیة وحاکمیة القیم الأخلاقیة والرقی العملی وغیرها من الصفات المتمیزة وفی هذا الخصوص یجب ان یتبلور ویتشکل وینظم القرار والدستور الثقافی من مدینة قم ویکون بالتالی المسؤول فی کتابة المرتقبات والرؤی المستقبلیة الثقافیة للجمهوریة الإسلامیة.

إنَّ القارئ بکونه أحد الأضلاع الثلاثة للنقد الأدبی یعیش جنبا إلی جنب للضلعین الآخرین، أﻯ الکاتب و العمل الأدبی فی الأوساط النقدیة، و له دور هام فی توجیه آراء الکتّاب و النقّاد، حیث یعده بعض النقاد من ناحیة مستهلک الأثر و من ناحیة أخری منتجا، لما له من آراء جدیدة فیه، و یتم تقسیم النص الأدبی إلی مکتوب و مقروء، فإذا رأینا أصحاب بعض المدارس النقدیة یهتمون فی دراساتهم النقدیة بالکاتب أو الأثر، فهناک عدد کثیر منهم یهتمون بالقارئ و استجابته اهتماما عظیما، و یعدّون القارئ و ثقافته، و ذوقه، و مدی تأثره بالعمل معیارا لتقییم الآثار الأدبیة و تمییز جیدها من ردیئها، حیث أصبحت الیوم نظریتَا "استجابة القارئ" و "موت المؤلف" کنواة لتلک الدراسات المهتمة بالمتلقِّی. و إننا قد بینا مدی مساهمة القارئ فی تقییم الآثار الأدبیة بعد دراسة آراءالمخالفین الذین یعتبرون الأثر المعیار الوحید و المدافعین عن هذه النظریة، أنه لایمکن الاعتماد علی وجهة نظر القارئ مادام شخصیا ذاتیا یمثل الفرد الواحد، إلا بعد أن تزود بمعلومات تساعده علی فهم الأدب و غرض الأدیب. فدراستنا هذه تحاول للإجابة عن سؤالین: ما هی حقوق الکاتب فی حقل الدراسات النقدیة و قیمة أثره الأدبی؟ و ما هی مکانة القارئ فی عملیة النقد الأدبی؟ فإذا ما ترک الدارس طریق الإفراط، لوجد أن هناک أصولا و قواعد تساعده لتحدید مکانتهما دون أن یفضل أحدهما علی الآخر، و الطریق للوصول إلی هذه الأصول هو دراسةالآراءالمتباینة فی هذا المجال، و من ثم بیان وجهة نظرنا و هی إنه من ناحیة لایمکن أن ینکَر دور القارئ فی توجیه الأدباء و من ناحیة أخری یجب أن لایقتصر همّنا علی القارئ باعتباره المقیاس الوحید فی الدراسات النقدیة، إذإن الأثر الفنی تعبیر عن عواطف الفنان، و هو قد یوافق میول القراء و قد یخالفها.

چکیده فارسی:موضوع مورد بررسی در این پژوهش، «مهدویت و آینده پژوهی» است که به بررسی مفهوم مهدویت و آینده پژوهی و روابط موجود میان آن دو و نیز کارکردهای هر یک پرداخته است. از آن جا که آینده پژوهی به شناخت یا مطالعه آینده های ممکن و مطلوب جامعه می پردازد، می توان بر اساس شناخت گذشته و شرایط کنونی، آینده های ممکن و محتمل جامعه را تخمین زد. این بحث در جوامع اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار است؛ زیرا از منظر دینی، آینده سازی در ظهور امام منتظر (عج) پاسخی روشن و جامع به پرسش های فطری و بنیادین بشر در خصوص زندگی مطلوب و آرمانی آینده است. با وجود برخی تفاوت ها که در پیش فرض ها، مساله ها و غایات، میان آینده پژوهی و مهدویت پژوهی است، تشابهات موجود میان آن دو، نسبتی تفصیلی را موجب گشته که امکان تعامل متقابل و تنگاتنگی را با حفظ استقلال معرفتی و روشی آن ها فراهم می آورد. چکیده عربی: الموضوع الذی اختصت به هذه المقالة هو «المهدویة والدراسات المستقبلیة» حیث جری فیه إلی التطرق إلی دراسة مفهوم المهدویة والدراسات والأبحاث المستقبلیة فی هذا المضمار، وایضا العلاقة التی تمخضت وتبلورة بینهما والأرتباط الحاصل وأداء ومسؤولیات کل واحد منها، وبما ان تلک الدراسات والأبحاث تعمل علی إظهار المعرفة والقراءات والمطالعات المستقبلیة الممکنة والتی یحتاجها المجتمع فی حرکته وسیره التکاملی فإنها بإستطاعتها وعلی اساس المعرفة السابقة والشروط والظروف الحالیة الحاکمة من تخمین المستقبل المنظور للمجتمع والکشف عن معالمه وخطوطه، وتتمتع مثل هذه البحوث بمکانة وأهمیة خاصة لدی المجتمعات الإسلامیة؛ بإعتبارها قادرة ومن المنظار الدینی علی إعطاء الإجابة الشافیة والوافیة والجامعة للأسئلة الفطریة والأساسیة للإنسان والتی تجول فی ذهنه بخصوص الحیاة المطلوبة والمثالیة التی سوف ینعم به وذلک بالأعتماد علی بیان المستقبل المشرق فی حالة ظهور الإمام المنتظر عج، ومع وجود نوع من الاختلافات فی التکهنات والمسائل والغایات والمواضیع بین الدراسات المستقبلیة والدراسات والتحقیقات المهدویة فإن هناک أوجه تشابه کثیرة وقواسم مشترکة تربطهما وتجمعهما قد هیئة الأرضیة المناسبة والمناخ الملائم للتعامل المتقابل والوثیق بینهما مع حفظ الاستقلال العرفی واسالیب والیات کل واحد منهما.

أولاً: أسباب الخلاف المذهبی.ثانیاً: اقتراحات منهجیة.ثالثاً: معالجات مذهبیة مباشرة.رابعاً: ملاحظات عامة.تهدف هذه الدراسة لعرض أبرز الأفکار التقریبیة التی نشرتها مجلة "رسالة الإسلام" علی مدی خمسة عشر عاماً من الصدور.ما من شک بأن فکرة مجلة "رسالة الإسلام" الرئیسة هی فکرة التقریب، وأن هدفها الرئیس بلورة هذه الفکرة عبر تقدیم الآراء والخیارات المتاحة، وإننا الیوم، وبعد ما یقارب من ستة عقود علی صدور العدد الأول من هذه المجلة، نستفید حتماً من مراجعة تجربة متقدِّمة فی التفکیر والبحث عن ما یقرِّب المسلمین ویزیدهم تضامناً وتماسکاً.

قبل الحدیث عن دور الفکر الإسلامی فی منع الفتنة المذهبیة لا بد من تسلیط الضوء علی عدد من الأمور المرتبطة بمفهوم الفتنة والعوامل المؤثرة، ومسألة الإختلاف التی یمکن أن تعتبر أحد الأسباب المؤدیة إلی أنواع من الفتن داخل المجتمع الواحد أو بین بعض المجتمعات الإنسانیة المتجاورة أو ربما المتباعدة.أولاً: مفهوم الفتنة:فالفتنة، بحسب ما هو شائع، هی حالة مأساویة یشهدها مجتمع إنسانی ما تعبر عن ذاتها وطبیعتها من خلال إقتتال وحروب تطیح بوحدة هذا المجتمع، وتتسبب بآلام وتترک آثاراً یصعب إزالتها، تُبقی علی حالات من التخبط والضیاع وتربص البعض بالبعض الآخر... وتکون عاملاً إضافیاً من عوامل الضعف والتخلف والجهل والفقر إضافة إلی الظلم والإستبداد والإعتداء علی الحقوق وقمع الحریات ونهب الثروات...

لم تکن ظاهرة التکفیر أمراً طارئاً علی التاریخ الدینی، بل کانت أمراً ملازماً له فهناک من یؤمن بالمعتقدات الدینیة فهو مؤمن، وفی المقابل هناک من لا یؤمن بها، وبالتالی یصنف کافراً.وهذا الأمر لیس جدیداً ولا یمکن انکاره کواقع اعتقادی، إنما تکمن الإشکالیة فی مکان آخر،وهو استسهال التکفیر فی الإطار الاعتقادی حتی أصبح یُعاب علی بعض الحرکات الإسلامیة تقصیرها فی التکفیر سواءً للحکّام أم لغیرهم، کما تکمن فی الاعتقاد بکون القتل هو الوسیلة الوحیدة للتعامل مع کل من یصنّف فی دائرة الکفر مع دخول العدید من العوامل التاریخیة والسیاسیة والمذهبیة، وهی تزید الموضوع التباساً، خصوصاً فیما أدّت إلیه هذه العوامل، من إنتاج تراث تکفیری یصعب تفکیکه ونقده، إلاّ علی الذین یحملون فکراً ثاقباً وأصیلاً، و عقلاً موضوعیاً و نقدیاً، یسعی إلی تجاوز هذا التراث من خلال العودة إلی المصادر الدینیة الأساسیة (القرآن والسنة)، فی محاولة لمحاکمة هذا التراث بناءً علی تلک المصادر.